प्रदिप रिमाल

नेपाली हिन्दु नारीको महत्वपूर्ण पर्व हरितालिका तीज आजदेखि औपचारिक रूपमा सुरु भएको छ । तीजको पहिलो दिन अर्थात् भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन आज महिलाहरूले परम्पराअनुसार दर खाने गर्दछन् । भोलि भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका तीजको मुख्य व्रत बसिन्छ ।

तीजको अघिल्लो दिन दर खाने परम्परा केवल मिठामिठा परिकार खाने अवसर मात्र होइन, यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्वसमेत रहेको छ । विशेषगरी भोलिपल्ट निराहार वा निर्जल व्रत बस्ने भएकाले त्यसअघि शरीरलाई आवश्यक शक्ति सञ्चय गर्ने उद्देश्यले दर खाने परम्परा बसेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छ ।

माइती र चेलीबीचको आत्मीय सम्बन्ध

दर खाने दिनसँगै नेपाली समाजमा माइती र चेलीबीचको आत्मीय सम्बन्ध पनि झल्किन्छ । विवाहपछि घरमा गएका छोरी–चेलीलाई माइती पक्षले बोलाएर दर खुवाउने, भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ ।

यस अवसरमा दिदीबहिनी, दाजुभाइ, आफन्त र साथीभाइ एकै ठाउँमा भेला भएर मिठा परिकार खाने, गीत गाउने तथा रमाइलो गर्ने गर्छन् । त्यसैले दर खाने दिनलाई पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक आत्मीयताको दिनका रूपमा पनि लिन सकिन्छ ।

दर खाने परम्पराको धार्मिक आधार

हरितालिका तीजको धार्मिक पृष्ठभूमि भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ । पौराणिक कथाअनुसार हिमालयकी छोरी पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन् ।

पार्वतीका पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिने तयारी गरेपछि पार्वतीका साथीहरूले उनलाई सुरक्षित स्थानमा लगेका थिए । त्यहीँ पार्वतीले भगवान् शिवलाई प्राप्त गर्ने उद्देश्यले कठोर व्रत तथा तपस्या गरेको धार्मिक मान्यता छ । यही कथासँग ‘हरितालिका’ तीज जोडिएको पाइन्छ ।

‘हरितालिका’ शब्दलाई ‘हरित’ अर्थात् हरण गरिएको र ‘आलिका’ अर्थात् साथी वा सखीका रूपमा व्याख्या गर्ने धार्मिक परम्परा छ । साथीहरूले पार्वतीलाई लगेर लुकाएको र त्यहीँबाट उनले शिव प्राप्तिका लागि व्रत बसेको पौराणिक कथाका आधारमा तीजको नाम हरितालिका रहेको मानिन्छ ।

शिव–पार्वतीको सम्बन्ध र तीजको धार्मिक महत्व

तीजमा भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा गर्नुको मुख्य आधार यही पौराणिक कथा हो । विवाहित महिलाले पति तथा परिवारको सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ भने अविवाहित महिलाले योग्य जीवनसाथी प्राप्तिको कामनासहित तीजको व्रत बस्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ ।

यद्यपि व्रत र पूजाका विधि स्थान, परिवार र समुदायअनुसार केही फरक हुन सक्छन् । कतिपय महिलाले निर्जल व्रत बस्ने गर्छन् भने कतिपयले फलाहार वा पानी ग्रहण गरेर व्रत बस्ने परम्परा पनि अपनाउँछन् ।

नारीको भावना अभिव्यक्त गर्ने पर्व

तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सांस्कृतिक र सामाजिक भूमिका हो । परम्परागत नेपाली समाजमा विवाहपछि महिलाहरू माइतीबाट टाढा हुने भएकाले तीज उनीहरूका लागि माइतीसँग पुनः जोडिने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ ।

तीजका गीतमार्फत महिलाहरूले आफ्नो जीवनका सुख–दुःख, पीडा, पारिवारिक अनुभव, सामाजिक समस्या र मनका भावना व्यक्त गर्ने गरेका छन् । यस अर्थमा तीज केवल पूजा र व्रतको पर्व नभई नेपाली महिलाको भावना अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि बनेको छ ।

दरको सांस्कृतिक महत्व

दरमा परम्परागत रूपमा दूधबाट बनेका परिकार, घिउ, रोटी तथा अन्य आडिला खानेकुरा खाने चलन रहेको उल्लेख पाइन्छ । यसको मूल उद्देश्य भोलिपल्टको निराहार व्रतका लागि शरीरलाई शक्ति प्रदान गर्नु रहेको धर्मशास्त्रीय व्याख्या छ । परम्परागत रूपमा दर भाद्र शुक्ल द्वितीयाको बेलुकी खाने विधान रहेको धर्मशास्त्रविद्हरूले बताएका छन् ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा तीजको दर खाने परम्परा महिनौँअघिदेखि सुरु गर्ने, अत्यधिक खर्च गर्ने, गरगहना तथा पोसाक प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति बढेको भन्दै संस्कृतिविद् र समाजशास्त्रीहरूले चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन् । तीजको मौलिकता र सांस्कृतिक भावना जोगाउँदै पर्व मनाउनुपर्नेमा उनीहरूको जोड छ ।

चार दिनसम्म चल्छ तीज

हरितालिका तीजलाई केवल एक दिनको पर्वका रूपमा मात्र हेर्ने गरिन्छ । तर परम्परागत रूपमा यसको धार्मिक क्रम धेरै दिनसम्म चल्छ ।

आज भदौ २८ गते दर खाने दिन हो । भोलि भदौ २९ गते भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत तथा शिव–पार्वतीको पूजा गरिन्छ । त्यसपछि चतुर्थीका दिन गणेश चौथी र पञ्चमीका दिन ऋषि पञ्चमीसँग सम्बन्धित धार्मिक विधि पूरा गरिन्छ । यसरी तीज पर्व विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिसँग जोडिएर अघि बढ्छ ।

इतिहासभन्दा पनि जीवित संस्कृति

तीजको ‘ऐतिहासिक’ महत्वलाई आधुनिक अर्थमा कुनै एक निश्चित ऐतिहासिक घटनाबाट सुरु भएको पर्वका रूपमा भन्दा पनि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक–सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । यसको पौराणिक आधार शिव–पार्वतीको कथासँग जोडिएको छ भने नेपाली समाजमा यसले समयसँगै आफ्नै मौलिक स्वरूप विकास गरेको छ ।

विशेषगरी माइती–चेली सम्बन्ध, सामूहिक भेटघाट, गीत–संगीत, नाचगान र महिलाको सामाजिक सहभागिताले नेपाली तीजलाई अन्य क्षेत्रका तीज परम्पराभन्दा विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान दिएको छ । पछिल्लो समय तीज नेपालबाहिर रहेका नेपाली समुदायमा समेत मनाउने क्रम बढेको छ ।

बदलिँदो तीज र मौलिकताको प्रश्न

समयसँगै तीज मनाउने शैली पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ । पहिले मुख्यतः धार्मिक व्रत, पूजा, माइती भेटघाट र परम्परागत गीत–संगीतमा केन्द्रित रहेको तीज अहिले विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रस्तुति र सामाजिक जमघटको माध्यम बनेको छ ।

तर परिवर्तनसँगै यसको मौलिकता जोगाउने चुनौती पनि थपिएको छ । तीजलाई खर्च, प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाभन्दा धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता, नारी सम्मान र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर मनाउनुपर्ने आवाज बढ्दै गएको छ । सांस्कृतिक संस्थानले पनि तीजका मौलिक तथा सामाजिक न्यायसँग सम्बन्धित सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ ।

यसरी हेर्दा दर खाने दिन नेपाली समाजमा धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता, माइती–चेली सम्बन्ध, नारी एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको संगम हो । भोलिपल्ट बसिने व्रतका लागि शक्ति सञ्चय गर्ने धार्मिक परम्पराबाट सुरु भएको दर खाने संस्कार आज नेपाली समाजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचानसमेत बनेको छ ।

तीजको मौलिकता, धार्मिक भावना र सामाजिक सद्भावलाई जोगाउँदै पर्व मनाउन सके यसले नयाँ पुस्तासम्म नेपाली संस्कृति हस्तान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ ।